صحبت با کودکان درباره جنگ| چطور درست و آگاهانه حرف بزنیم؟

مقدمه — چرا باید با بچه‌ها درباره‌ی جنگ صحبت کنیم؟

صحبت با کودکان درباره جنگ، در شرایطی که اخبار آن در همه‌جا پخش می‌شود — از تلویزیون گرفته تا شبکه‌های اجتماعی — برای بسیاری از والدین چالش‌برانگیز است و نمی‌دانند چطور باید با فرزندان خود درباره‌ی این رویدادها حرف بزنند. پنهان‌کردن واقعیت همیشه راه‌حل مناسبی نیست، چون کودکان حتی اگر ما چیزی نگوییم، از نگاه‌ها، لحن‌ها یا تصاویر اطرافشان متوجه اضطراب و تنش می‌شوند. اما صحبت درست و آگاهانه درباره‌ی جنگ و مدیریت صحیح صحبت با کودکان درباره جنگ می‌تواند به کودکان کمک کند احساس امنیت بیشتری داشته باشند، ترس‌هایشان را ابراز کنند و از لحاظ عاطفی قوی‌تر شوند.

اولین نکته این است که والدین باید درک درستی از احساسات خودشان داشته باشند. اگر پدر یا مادر به‌شدت مضطرب یا خشمگین باشد، کودک هم این احساس را دریافت می‌کند. بنابراین قبل از هر گفت‌وگویی و شروع صحبت با کودکان درباره جنگ، والدین باید چند لحظه به خودشان فرصت دهند، عمیق نفس بکشند و مطمئن شوند در حالت آرامش قرار دارند. اگر احساس می‌کنید نگرانی‌تان شدید است، مطالعه راهنمای علمی
کنترل و درمان اضطراب
می‌تواند کمک کند قبل از گفت‌وگو، آرامش بیشتری پیدا کنید تا کودک هم احساس امنیت کند.

گفت‌وگو درباره‌ی جنگ بر اساس سن کودک

همان‌طور که در بخش قبل گفتیم، سن و میزان درک کودک نقش بسیار مهمی در نوع پاسخ و نحوه‌ی صحبت با کودکان درباره جنگ دارد. در این بخش، قدم‌به‌قدم بررسی می‌کنیم که در هر بازه‌ی سنی، چطور باید در مورد جنگ حرف زد، چه چیزهایی را گفت و از چه چیزهایی باید پرهیز کرد.

کودک ۳ تا ۶ ساله: امنیت قبل از توضیح

در این سن، بچه‌ها هنوز مفهوم «جنگ» را درک نمی‌کنند. آن‌ها فقط احساس ناامنی، ترس یا تغییر در رفتار والدین را حس می‌کنند. بنابراین هدف اصلی در صحبت با کودکان درباره جنگ در این سن، آرامش دادن و حفظ احساس امنیت است، نه دادن اطلاعات دقیق.

اگر کودک در اخبار یا از دیگران شنید که جنگی در جریان است و پرسید: «مامان، جنگ یعنی چی؟» می‌توان گفت:

«جنگ یعنی بعضی از آدم‌ها با هم دعوا می‌کنن چون نمی‌تونن با حرف زدن مشکلشون رو حل کنن. ولی ما امن هستیم و کنارت هستم.»

در این سن باید از توصیف صحنه‌های خشونت‌بار یا نمایش اخبار تلویزیون دوری کرد. حتی تصاویر یا فیلم‌های کوتاه جنگی می‌توانند برای ذهن کودک بسیار ترسناک باشند. به‌جای آن، بهتر است با بازی، نقاشی و قصه‌گویی به کودک کمک کنیم احساساتش را ابراز کند؛ اگر دوست دارید این بخش را حرفه‌ای‌تر و هدفمندتر انجام دهید، می‌توانید از ایده‌ها و تکنیک‌های
بازی‌درمانی کودکان
کمک بگیرید تا کودک در فضای امن‌تری هیجان‌ها و ترس‌هایش را تخلیه کند.

مثلاً اگر کودک عروسکش را پنهان می‌کند چون «می‌ترسه دشمن بیاد»، می‌توان گفت:

«می‌خوای با هم برای عروسکت پناهگاه بسازیم تا احساس امنیت کنه؟»

این نوع واکنش‌ها نشان می‌دهد که احساس ترس کودک پذیرفته شده و باعث کاهش اضطراب او در صحبت با کودکان درباره جنگ می‌شود.

کودک ۷ تا ۱۰ ساله: پاسخ ساده، اما صادقانه

در این سن، کودکان ذهن کنجکاوتری دارند و معمولاً می‌خواهند بدانند چرا جنگ شروع شده یا «چه کسی درست می‌گوید». در صحبت با کودکان درباره جنگ در این بازه سنی، نباید وارد جزئیات پیچیده سیاسی یا نظامی شد؛ بلکه بهتر است مفاهیم در سطح انسانی، اخلاقی و قابل‌فهم برای کودک بیان شوند.

برای مثال می‌توان گفت:

«آدم‌ها گاهی اختلاف نظر دارن. بعضی کشورها سعی می‌کنن با حرف زدن و صلح مشکل رو حل کنن، ولی بعضی وقتا متأسفانه به جنگ کشیده می‌شه. خیلی از مردم توی دنیا دارن تلاش می‌کنن صلح دوباره برقرار بشه.»

در این سن، کودکان ممکن است نگران امنیت خودشان و اعضای خانواده باشند. بنابراین یکی از مهم‌ترین بخش‌های صحبت با کودکان درباره جنگ، اطمینان‌بخشی است. والدین می‌توانند با آرامش بگویند:

«در کشور ما جنگ نیست. آدم‌های زیادی هستن که مراقب امنیت ما هستن و ما در امانیم.»

همچنین این سن، زمان مناسبی برای پرورش حس همدلی است. تشویق کودک به کشیدن نقاشی برای کودکان مناطق جنگی، نوشتن پیام‌های محبت‌آمیز یا شرکت در فعالیت‌های خیریه متناسب با سن، به او احساس مفید بودن و کنترل می‌دهد و به کاهش اضطراب کمک می‌کند. این رویکردها در کنار آشنایی با اصول
فرزندپروری آگاهانه
می‌توانند اثرات منفی اخبار جنگ را در کودکان دبستانی کاهش دهند.

نوجوان ۱۱ تا ۱۶ ساله: گفت‌وگوی واقعی و تحلیلی

نوجوانان به‌دلیل دسترسی گسترده به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، معمولاً اطلاعات بیشتری درباره جنگ دارند؛ اما این اطلاعات همیشه دقیق، کامل یا بی‌طرفانه نیستند. در این مرحله، نقش والدین در صحبت با کودکان درباره جنگ تغییر می‌کند و بهتر است به‌جای نقش معلم یا قاضی، در جایگاه شنونده‌ای آگاه و همراه قرار بگیرند.

به‌جای گفتن «این درست است» یا «آن غلط است»، می‌توانید سوال‌هایی از این جنس بپرسید:

• «وقتی این خبرها رو می‌شنوی چه احساسی داری؟»
• «به نظرت چرا بعضی کشورها با هم وارد جنگ می‌شن؟»

هدف از این گفت‌وگوها، کمک به نوجوان برای تحلیل انتقادی اطلاعات، تشخیص منابع معتبر خبری و بیان آزادانه احساساتش است. اگر نوجوان خشم، ناامیدی یا سردرگمی نشان می‌دهد، مهم است به او اطمینان دهید که این احساسات طبیعی هستند و سپس درباره راه‌های سالم ابراز هیجان صحبت کنید.

نوشتن، نقاشی، ورزش یا فعالیت‌های داوطلبانه می‌توانند به‌عنوان راه‌های سازنده تخلیه هیجانی عمل کنند. در صورتی که واکنش‌های نوجوان شدید یا مداوم باشد، آشنایی با نشانه‌های
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
می‌تواند به والدین کمک کند زمان مناسب برای دریافت کمک تخصصی را تشخیص دهند.

جمع‌بندی این بخش

• با کودکان خردسال درباره احساس امنیت صحبت کنید.
• با کودکان دبستانی درباره صلح، همدلی و مهربانی حرف بزنید.
• با نوجوانان درباره حقیقت، منابع خبری و مسئولیت انسانی گفت‌وگو کنید.

صحبت با کودکان درباره جنگ، در هر سنی می‌تواند فرصتی باشد برای آموزش آرامش، همدلی و امید؛ اگر این گفت‌وگو با آگاهی، احترام و توجه به دنیای درونی کودک انجام شود.

کاهش اضطراب و ترس کودکان پس از صحبت با کودکان درباره جنگ

حتی زمانی که والدین با دقت و آرامش گفت‌وگو می‌کنند، ممکن است کودک همچنان دچار ترس، اضطراب یا کابوس شود. ذهن کودکان، به‌ویژه در دوره‌هایی که بزرگ‌ترها نگران‌اند، به‌راحتی این نگرانی را جذب می‌کند. در ادامه، راهکارهایی عملی برای بازسازی احساس امنیت و کاهش اثرات منفی صحبت با کودکان درباره جنگ ارائه می‌شود.

۱. ایجاد احساس امنیت از طریق تماس فیزیکی و حضور مداوم

کودک بیش از هر چیز، امنیت را از حضور والدین حس می‌کند، نه از توضیحات منطقی. حتی اگر گفت‌وگوی خوبی داشته‌اید، اما کودک شما را خسته یا مضطرب ببیند، نگرانی‌اش تشدید می‌شود. در این شرایط:

• در آغوش گرفتن را فراموش نکنید؛ تماس بدنی ایمن باعث ترشح هورمون اکسی‌توسین و کاهش اضطراب می‌شود.
• روتین روزانه کودک را تا حد امکان حفظ کنید تا دنیا برای او قابل پیش‌بینی بماند.
• از گفتن جملاتی مثل «نترس» پرهیز کنید و به‌جای آن بگویید: «می‌دونم ترسیدی، من هم بعضی وقت‌ها نگران می‌شم، ولی کنار هم هستیم.»

۲. استفاده از بازی، نقاشی و قصه برای بیان احساسات

کودکان معمولاً نمی‌توانند احساسات خود را مانند بزرگسالان به‌صورت کلامی بیان کنند. به همین دلیل، بازی، نقاشی و قصه‌گویی از مؤثرترین ابزارها برای تخلیه هیجانات پنهان پس از صحبت با کودکان درباره جنگ هستند. این روش‌ها به کودک کمک می‌کنند ترس، نگرانی یا سردرگمی خود را بدون فشار و اجبار بیرون بریزد.

برای مثال، اگر کودک در نقاشی‌هایش صحنه‌هایی مثل انفجار، سرباز یا ویرانی می‌کشد، لازم نیست او را بترسانید یا از این کار منع کنید. این رفتار اغلب فقط راهی برای بیان احساسات درونی است. می‌توانید با آرامش بپرسید:
«این نقاشی رو کشیدی چون ترسیدی یا ناراحت بودی؟ دوست داری برام تعریفش کنی؟»

همچنین می‌توانید از بازی‌های نقش‌آفرینی استفاده کنید. مثلاً وانمود کنید در دهکده‌ای هستید که باید با همکاری هم خانه‌ای امن بسازید. چنین بازی‌هایی به کودک حس کنترل و توانمندی می‌دهند و اضطراب ناشی از صحبت با کودکان درباره جنگ را کاهش می‌دهند. این رویکردها در چارچوب اصول بازی‌درمانی کودکان بسیار توصیه می‌شوند.

قصه‌گویی نیز یکی از قدرتمندترین ابزارهای آرام‌سازی ذهن کودک است. قصه‌هایی درباره شجاعت، امید، دوستی و کمک به دیگران می‌توانند به کودک بیاموزند که حتی در شرایط سخت، انسان‌ها قادرند با همدلی از بحران عبور کنند.

 

۳. کنترل کابوس‌ها و خواب مضطرب

بسیاری از کودکان پس از شنیدن اخبار جنگ یا حتی بعد از صحبت با کودکان درباره جنگ، دچار بی‌خوابی یا کابوس‌های شبانه می‌شوند. برای کاهش این وضعیت، بهتر است:

• قبل از خواب از دیدن اخبار یا ویدیوهای استرس‌زا خودداری کنید.
• از چراغ خواب ملایم یا موسیقی آرام استفاده کنید.
• اگر کودک نیمه‌شب بیدار شد، به‌جای گفتن «چیزی نیست»، او را در آغوش بگیرید و بگویید: «الان امنی، من کنارتم، فقط یه خواب بود.»

همچنین می‌توانید یک «آیین آرامش قبل از خواب» بسازید؛ مانند تنفس عمیق، دعا یا تصور مکان‌های امن مثل خانه، باغ یا اتاقی روشن. این کارها به کاهش اضطراب کودکان و بهبود کیفیت خواب آن‌ها کمک می‌کند.

۴. تقویت احساس کنترل در کودک

کودک زمانی آرام‌تر می‌شود که احساس کند کاری از دستش برمی‌آید، هرچند کوچک. تشویق او به نقاشی کشیدن برای کودکان مناطق جنگی، دعا کردن یا نوشتن پیام‌های محبت‌آمیز، باعث می‌شود به‌جای تمرکز بر ترس، به عمل مثبت و همدلی روی بیاورد.

در طول روز نیز می‌توانید با پرسیدن سؤال‌های ساده‌ای مثل «الان حالت چطوره؟» یا «دوست داری درباره چیزی حرف بزنی؟» به کودک نشان دهید احساساتش مهم است و می‌تواند آزادانه صحبت کند.

۵. نقش مشاوره و حمایت تخصصی

اگر متوجه شدید اضطراب کودک شدید است، خواب یا اشتهایش مختل شده یا از صحبت کردن درباره موضوع اجتناب می‌کند، بهتر است از یک مشاور کودک و نوجوان کمک بگیرید. دریافت حمایت تخصصی به والدین کمک می‌کند بدون افزایش ترس، واکنشی آگاهانه و مؤثر داشته باشند.

جمع‌بندی این بخش:

کاهش اضطراب کودکان در زمان جنگ نیازمند صبر، همدلی و ارتباط عاطفی مداوم است. نه پنهان‌کاری و نه اغراق، بلکه حضور آرام، گفت‌وگو و محبت است که احساس امنیت واقعی را به کودک بازمی‌گرداند

دومین نکته، درک سن کودک است. گفت‌وگو با کودک ۵ ساله بسیار متفاوت از صحبت با نوجوان ۱۵ ساله در صحبت با کودکان درباره جنگ است. در سنین پایین، بچه‌ها به درک مفاهیم پیچیده مانند سیاست یا تاریخ جنگ نمی‌رسند؛ بنابراین باید توضیحات ساده، کوتاه و قابل فهم داده شود. مثلاً برای کودکی که می‌پرسد «چرا مردم با هم می‌جنگن؟» می‌توان گفت: «گاهی آدم‌ها وقتی نمی‌تونن با هم حرف بزنن و اختلاف‌هاشون رو با گفتگو حل کنن، به جنگ رو میارن. اما خیلی‌ها در دنیا دارن تلاش می‌کنن که صلح برقرار بشه.»

در مقابل، نوجوانان ممکن است سؤال‌های عمیق‌تری داشته باشند، مثل اینکه «آیا ممکنه جنگ به کشور ما هم برسه؟» یا «چرا مردم بی‌گناه آسیب می‌بینن؟» در این حالت باید پاسخ‌ها واقع‌بینانه، اما امیدبخش باشند. مثلاً: «الان کشور ما درگیر جنگ نیست، و آدم‌های زیادی در دنیا دارن برای صلح و پایان خشونت تلاش می‌کنن. وظیفه‌ی ما اینه که مهربون بمونیم و از کسانی که نیاز دارن حمایت کنیم.»

صحبت با کودکان درباره جنگ، فرصتی است برای آموزش مهارت همدلی و شفقت. می‌توان از این موقعیت استفاده کرد تا کودک یاد بگیرد رنج دیگران را درک کند، به انسان‌ها صرف‌نظر از نژاد یا مذهبشان احترام بگذارد و بداند که مهربانی قدرتی بسیار بزرگ‌تر از خشونت دارد.

در پایان این بخش، باید به نکته‌ی مهمی اشاره کنیم: پاسخ دادن به پرسش‌های کودکان درباره‌ی جنگ و مدیریت صحبت با کودکان درباره جنگ، فقط انتقال اطلاعات نیست، بلکه ساختن حس امنیت است. وقتی کودک احساس کند والدینش حاضرند بدون ترس با او صحبت کنند، ذهنش آرام‌تر می‌شود و کمتر دچار اضطراب یا کابوس‌های شبانه خواهد شد.

بهترین زمان برای صحبت با کودکان درباره جنگ

صحبت با کودکان درباره جنگ نباید منتظر بروز یک بحران بزرگ باشد. بهترین زمان، وقتی است که کودک خودش سؤالی مطرح می‌کند یا اخبار خاصی (مثل رویدادهای جاری) فرصت طبیعی برای گفتگو ایجاد می‌کند. آماده بودن والدین برای پاسخ فوری و آرام، کمک می‌کند کودک احساس امنیت کند و اضطرابش کاهش یابد.

جنگ حتی اگر دور باشد، تأثیر عمیقی روی کودکان می‌گذارد و حس امنیت و پیش‌بینی‌پذیری جهان را مختل می‌کند.

• کودکان پیش‌دبستانی (زیر ۶ سال): اگر مستقیم تحت تأثیر نباشند، واکنش کمی نشان می‌دهند، اما تصاویر تلویزیونی از ویرانی‌ها می‌تواند باعث ترس و اضطراب شدید شود. ابتدا استرس خودتان را مدیریت کنید، چون کودکان رفتار و احساس والدین را هوشمندانه حس می‌کنند و تناقض را متوجه می‌شوند.

• کودکان دبستانی: بیشتر به اخبار توجه می‌کنند و سؤالات زیادی می‌پرسند. به احساسات والدین واکنش نشان می‌دهند، پس کنترل عاطفی خودتان را حفظ کنید و اطمینان دهید که در امان هستند.

سن مناسب برای آغاز صحبت با کودکان درباره جنگ

در هر سنی کودکان ممکن است سؤال کنند، اما رویکرد متفاوت است:

• زیر ۶ سال: توضیحات ساده با تمرکز روی امنیت و آرامش.
• سنین بالاتر: جزئیات بیشتر، اما همچنان مناسب و قابل درک.

یکی از مهم‌ترین نکات در صحبت با کودکان درباره جنگ، استفاده از زبان ساده و قابل درک است. به جای استفاده از کلمات پیچیده و ترسناک، بهتر است به کودکان اینطور توضیح دهیم که جنگ یک اتفاق ناگوار است که مردم را در معرض خطر قرار می‌دهد، اما هدف از این گفتگو این است که آن‌ها احساس امنیت کنند.

کودکان زبان ساده را بیشتر می‌فهمند. از کلماتی که ممکن است برای آن‌ها ترسناک یا گیج‌کننده باشد، پرهیز کنید. برای مثال، به‌جای صحبت درباره “خشونت”، می‌توانید از کلمات “تراژدی” یا “اتفاقات ناراحت‌کننده” استفاده کنید.

پس زبان ساده و قابل درک یک نکته کلیدی است. از کلمات ترسناک پرهیز کنید و بر امنیت تأکید کنید. مثلاً جنگ را “اتفاق ناگوار” یا “تراژدی” توصیف کنید تا کودک احساس حمایت کند.

۵ تأثیر مهم جنگ بر روان کودکان

جنگ یکی از شدیدترین بحران‌هایی است که می‌تواند بر روان کودکان تأثیر عمیق و بلندمدت بگذارد. کودکان به دلیل درک محدودتر و حساسیت بالاتر، آسیب‌پذیرتر هستند. در ادامه، ۵ مورد از مهم‌ترین تأثیرات جنگ بر کودکان را بررسی می‌کنیم:

1. اضطراب و ترس مداوم شایع‌ترین اثر جنگ بر کودکان، ایجاد حس ناامنی و ترس دائمی است. حتی اگر مستقیم در منطقه جنگی نباشند، شنیدن اخبار یا تصاویر می‌تواند باعث نگرانی شدید از بمباران، جدایی از والدین یا خطر شود. این وضعیت گاهی به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) منجر می‌شود که علائمی مانند حملات پانیک دارد. در چنین مواردی، مراجعه به روان‌درمانگر ضروری است.
2. اختلالات خواب و کابوس‌های شبانه بسیاری از کودکان دچار بی‌خوابی، کابوس مکرر یا حتی شب‌ادراری می‌شوند. این علائم نشان‌دهنده فشار روانی شدید است و نیاز به توجه فوری دارد.
3. کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی ذهن درگیر و مضطرب نمی‌تواند به خوبی تمرکز کند. جنگ باعث افت نمرات، مشکل در یادگیری و کاهش انگیزه تحصیلی در کودکان می‌شود.
4. تغییرات رفتاری (پرخاشگری یا انزوا) برخی کودکان با پرخاشگری، دعوا و عصبانیت واکنش نشان می‌دهند، در حالی که دیگران گوشه‌گیر، ساکت و منزوی می‌شوند. هر دو رفتار نشانه تلاش ذهن برای مقابله با استرس است.
5. بحران هویت و از دست دادن اعتماد کودکان ممکن است به آینده، دیگران و حتی خودشان بی‌اعتماد شوند. این احساس می‌تواند پایه مشکلات روانی بزرگسالی مانند افسردگی یا اضطراب مزمن باشد.

راهکارهای کاهش اثرات روانی جنگ بر کودکان

خوشبختانه با حمایت درست والدین و متخصصان، می‌توان این آسیب‌ها را کاهش داد:

1. ایجاد حس امنیت با آغوش، حضور مداوم و اطمینان‌بخشی کلامی (“ما در امانیم و کنار هم هستیم”).
2. گفتگوی صادقانه و متناسب با سن حقیقت را ساده بگویید، اما امیدبخش باشید و از جزئیات خشونت‌آمیز پرهیز کنید.
3. حفظ روتین روزانه برنامه منظم خواب، غذا و بازی حس کنترل و ثبات را برمی‌گرداند.
4. فضای امن برای بیان احساسات از بازی، نقاشی و داستان‌گویی استفاده کنید تا کودک هیجاناتش را تخلیه کند.
5. محدود کردن اخبار و تصاویر خشونت‌آمیز دسترسی به تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی را کنترل کنید.

اگر علائم شدید (مانند کابوس مداوم، پرخاشگری شدید یا انزوای طولانی) مشاهده کردید، حتماً از مشاوره تخصصی کودک و نوجوان کمک بگیرید.

منابع معتبر خارجی برای مطالعه بیشتر

این مقاله بر اساس اصول روانشناسی کودک و توصیه‌های سازمان‌های معتبر جهانی تهیه شده است. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به منابع زیر مراجعه کنید:

• How to talk to your children about conflict and war – UNICEF Parenting
• چگونه با کودکان درباره جنگ و درگیری حرف بزنیم – UNICEF ایران
• Resilience in a time of war: Tips for parents and teachers of elementary school children – APA
• How to Talk to Children About War and Conflict – American Academy of Pediatrics
• Talking to Children about War – National Child Traumatic Stress Network
• چگونه با کودکان درباره جنگ و درگیری صحبت کنیم – UNICEF
• راهکارهای تاب‌آوری کودکان در زمان جنگ – انجمن روانشناسی آمریکا (APA)

این منابع بر اساس توصیه‌های جهانی روانشناسی کودک تهیه شده‌اند.

کلینیک روانشناسی جان زیبا با تیمی مجرب در حوزه کودک و نوجوان، خدمات درمان استرس پس از جنگ، PTSD و اضطراب کودکان را به صورت حضوری در تهران و آنلاین/تلفنی ارائه می‌دهد. می‌توانید در سریع‌ترین زمان نوبت رزرو کنید تا کودکتان حمایت حرفه‌ای دریافت کند.

با حمایت درست، کودکان می‌توانند از این بحران عبور کنند و حتی قوی‌تر شوند.